Samfunnsvitskapleg metode

Samfunnsvitskapleg metode

Er det sant at norske arbeidsgivarar er rasistar? Stemmer det at ungdommen ikkje er interessert i politikk? Er innvandrarar meir kriminelle enn nordmenn? Desse spørsmåla meiner vi kanskje noko om, men vi kan ikkje vere sikre på at det vi meiner, er rett, dersom vi ikkje prøver å finne saklege svar. Det er forsking som gjer samfunnsfag til vitskap. Å forske på samfunnet er å samle og systematisere kunnskap om samfunnet. Nøyaktig dokumentasjon er viktig om ein skal vere fagleg. Det inneber å samle inn fakta, det som i forsking blir kalla data. Deretter kan ein beskrive, klassifisere, forklare, føreseie og skape teoriar som fører til kunnskap om samfunnet. 



Samfunnsvitskaplege metodar er godkjende, vitskapleg utprøvde framgangsmåtar som vi bruker når vi vil finne svar på problemstillingar. Metode kan samanliknast med eit verktøy som vi bruker for å samle og systematisere kunnskap, og metoden stiller krav til korleis vi kan finne sikre svar på spørsmåla våre. Forskingsresultata kan støtte seg på teoriar som finst frå før, altså på det som andre samfunnsforskarar har komme fram til tidlegare. Resultata kan også knytast til erfaringsbasert kunnskap som vi har om samfunnet. Det kallar vi empiri. 



Vi støttar oss på metode for å oppdage eller forklare ulike samfunnsfenomen. Ei oppdagande undersøking har som formål å kartleggje eller beskrive eit sosialt fenomen. Det kan for eksempel dreie seg om alkoholbruk blant ungdom. Da er det naturleg å kartleggje kor mange som drikk alkohol, når dei drakk alkohol første gongen, og kor ofte dei drikk alkohol. Ei forklarande undersøking har derimot som formål å seie noko om kvifor ungdom drikk alkohol. Her kan det vere interessant å finne ut kva ungdommar som drikk, og om det er ein samanheng mellom familiebakgrunn og alkoholbruk. 



Kvalitativ metode - ei djupundersøking

Når du bruker kvalitativ metode, lever du deg inn i og prøver å oppfatte heilskapen i det du undersøkjer. Du kan vere observatør eller gjere intervju. Denne metoden går i djupna og gir mange opplysningar om få einingar (einingane er dei som blir undersøkte). Det er fleire måtar du kan observere på. Ein utveg er deltakande observasjon. Da går du inn i det miljøet som skal undersøkjast, for eksempel ein arbeidsplass. Du tek del ved å arbeide som dei andre tilsette i observasjonsperioden. Deltakande observasjon kan vere open, det vil seie at dei andre tilsette veit at dei blir observerte, eller han kan vere skjult. Da er undersøkinga halden hemmeleg mens ho er i gang. Dersom du skal gjere deg godt kjend med forholda på ein arbeidsplass, er det lurt å bruke deltakande observasjon for å observere åtferda til dei tilsette. Om du observerer åtferda deira utan sjølv å vere medlem av gruppa, driv du ikkje-deltakande observasjon. 



Etter sjølve undersøkinga samlar du alle notata frå observasjonen og systematiserer dei, for deretter å finne ut om det finst samanfallande tendensar som kan gi forklaringar på spørsmålet du stilte deg på førehand. 



Kvantitativ metode - ei breiddeundersøking

Omgrepet kvantitativ kjem frå det latinske quantus, som tyder «kor stor». Kvantitativ forsking talfestar resultat, og undersøkinga seier noko om mengda av eller talet på visse einingar i forhold til andre. Du skaffar deg først data som kan samanliknast, om mange undersøkingsobjekt, og deretter presenterer du svara med tal. Denne talfesta framstillinga gjer det mogleg å analysere datamaterialet med spesielle teknikkar. Den kvantitative undersøkinga kan begynne i form av eit spørjeskjema over Internett eller i papirformat, eller med eit telefonintervju eller personlege intervju på gata. Somme gonger kan du generalisere resultata. Det vil seie at dei kan gjelde for større forhold enn akkurat dei du undersøkte. Resultata av ei undersøking om ungdom og alkoholbruk i eit lokalsamfunn kan for få opplysningar om mange einingar. 



I kvantitativ forsking treng du ikkje alltid å samle inn ditt eige materiale, det er også mogleg å bruke talmateriale som er samla inn av andre. Statistisk sentralbyrå (SSB) og Norsk samfunnsvitenskapelig datatjeneste (NSD) er to forskingsinstitusjonar som samlar inn og tilrettelegg data for samfunnsforsking. Dersom du bruker talmateriale som andre har samla inn før deg, seier vi at du bruker sekundærdata (andrehandsdata) til skilnad frå primærdata (data som du samlar sjølv). 


Fasar du må gjennomføre, når du skal bruke kvantitativ metode:

  • Lage ein prosjektplan for gjennomføring av undersøkinga
  • Forme ut ei problemstilling du vil undersøkje
  • Ta avgjerd om eit utval
  • Gjennomføre datainnsamling
  • Arbeide vidare med innsamla datamateriale
  • Analysere resultata
  • Tolke resultata
  • Lage ein rapport eller ein presentasjon

Samanlikning av kvalitativ og kvantitativ undersøking

Kvalitativ og kvantitativ metode er to svært ulike måtar å komme fram til kunnskap om samfunnet på, som ofte utfyllar kvarandre. Vi bruker den metoden vi meiner er mest formålstenleg for forskingsprosjektet vi vil gjennomføre. Oversikta under viser kva eigenskapar dei to forskingsmetodane har. 




 

Kvalitativ

  1. Djupn 

  2. Få einingar

  3. Mange variablar

  4. Heilskapleg bilete

  5. Forskaren finn kunnskap undervegs

  6. Vurderingane til forskaren avgjer resultatet 



 Kvantitativ

  1. Breidd 

  2. Mange einingar 

  3. Få variablar 

  4. Kunnskap om enkeltforhold 

  5. Forskaren finn kunnskap til slutt 

  6. Statistiske mål avgjer resultatet

     

Å lese ein tabell eller ei grafisk framstilling

KORLEIS KAN DU LESE EIN TABELL?

Det kan verke uoversiktleg og vanskeleg å skulle lese ein tabell med mange tal. Trikset er å ta seg god nok tid, og gradvis å skaffe seg ei oversikt over kva tabellen faktisk viser. Dersom vi tek for oss tabellen «Gjerningspersoner, etter verdensreligion, kjønn og alder», gir tittelen ein viss informasjon om kva vi finn i sjølve tabellen. Vidare må vi skaffe oss ei oversikt over einingar og variablar.

tabell

Rammene i tabellen

Vi finn einingane , dei som er undersøkte, vassrett i den øvste ramma i tabellen. Einingane her er plasserte i seks ulike kategoriar: Nordmenn, folk frå Norden, folk frå Vest-Europa, folk frå Aust-Europa, folk frå Nord-Amerika og Oseania og til slutt folk frå Asia, Afrika og Sør- og Mellom-Amerika med Tyrkia, altså den tredje verda. I tillegg til desse seks kategoriane har vi kolonnen «I alt» for alle einingane, og kolonnen «I alt» for alle innvandrarar. Variablane kjønn og alder finn vi i dei loddrette radene. Først har vi ei rekkje rader kalla «Begge kjønn i alt». Her er mannlege og kvinnelege gjerningspersonar slått saman. Vidare er dei delte inn i kategoriar etter alder, slik at vi får ei oversikt over alle samla og deretter over talet på gjerningspersonar etter alder. Vidare er radene delte inn i ein sekvens med «Menn i alt» og «Kvinner i alt», den første med alderskategoriar for menn og den andre med alderskategoriar for kvinner. Når vi har forstått rammene i tabellen, kan vi begynne å lese kva han inneheld.

Vassrett eller loddrett lesing?

Denne tabellen kan leses vassrett om vi for eksempel vil samanlikne alle menn mellom 21 og 24 år. Da ser vi at det er flest gjerningspersonar frå Asia, Afrika, Sør- og Mellom-Amerika og Tyrkia (104 per 1000 innbyggjarar), færrast frå Nord-Amerika og Oseania (9,3 per 1000 innbyggjarar), mens 65,4 gjerningspersonar per 1000 innbyggjarar er nordmenn.

Tabellen kan òg lesast loddrett. Dersom vi for eksempel vil finne ut noko om gjerningspersonar frå Norden, kan vi ta for oss denne kolonnen. Her er menn mellom 18 og 20 år oftast gjerningspersonar (62,7 per 1000 innbyggjarar), mens det blant kvinner på same alder er 6,3 gjerningspersonar per 1000 innbyggjarar.

Tabellen viser at det er færre gjerningspersonar frå Norden og frå Nord-Amerika og Oseania per 1000 innbyggjarar enn frå Noreg. Innvandrarar frå desse regionane er med andre ord ikkje meir kriminelle enn nordmenn. Av dei ulike verdsregionane er det Aust-Europa og den tredje verda som har flest gjerningspersonar per 1000 innbyggjarar. Begge desse regionane har over 100 kriminelle per 1000 innbyggjarar i alderen 18-20 år, mens det i alle dei andre verdsregionane og i Noreg er under 100 kriminelle per 1000 innbyggjarar.

I denne tabellen ser det ut til at menn mellom 18 og 29 år oftast er gjerningspersonar, uavhengig av verdsregion. Vi kan seie at det er samvariasjon mellom kjønn, alder og prosentdel gjerningspersonar i ei befolkning. Samanliknar vi menn og kvinner, er kvinnene gjerningspersonar berre i ein brøkdel av tilfella samanlikna med mennene. Det er 28,4 mannlege gjerningspersonar i alt per 1000 innbyggjarar, mens det er 5,4 kvinnelege gjerningspersonar i alt per 1000 innbyggjarar, altså meir enn fem gonger så mange menn.

Tendensar

Vi samanliknar altså tala i radene og kolonnane og ser om vi finn tendensar som peikar i ei bestemt retning. Deretter lagar vi ei oppsummering av det vi kjem fram til. Dersom spørsmålet vårt er om innvandrarar oftare er gjerningspersonar enn nordmenn, blir svaret: Nei, ikkje innvandrarar frå Norden, Vest- Europa, Nord-Amerika og Oseania. Men nordmenn er ikkje like ofte gjerningspersonar som austeuropearar eller innvandrarar frå den tredje verda. Det er òg samvariasjon mellom kvinnelege og mannlege gjerningspersonar etter kjønn, alder og verdsregion. Det vil seie at også dei austeuropeiske kvinnene eller kvinner frå den tredje verda oftare er gjerningspersonar samanlikna med kvinner frå dei andre verdsregionane.

ULIKE GRAFISKE FRAMSTILLINGAR

Det kan òg lagast ulike grafiske framstillingar, slik at vi kan sjå tendensar og fordelingar tydelegare enn i tabellen. Det kan gjerast i eit kakediagram, der vi ser fordelinga av alle gjerningspersonar klart. Men eit kakediagram kan ikkje vise meir enn éin variabel per eining. Vi kan for eksempel presentere verdsregionane og gjerningspersonar i alt i kakediagrammet, men dersom vi vil ha med fleire kategoriar, må vi lage eit nytt diagram per kategori.

Kakediagram kakediagram

Eit kakediagram er praktisk om vi skal vise fordelinga av ein heilskap. Eit valresultat kan visast i eit kakediagram. Da kjem kvart parti fram med kor mange prosent av veljarane som stemde på partiet. Her viser diagrammet fordelinga av alle gjerningspersonane per 1000 innbyggjarar, fordelt etter kvar dei kjem frå

Stolpediagram

Eit stolpediagram er ein annan framstillingsmåte. Det er formålstenleg når vi skal presentere data som skal samanliknast, for eksempel kriminalitet blant innvandrarar og blant nordmenn i år 2000 og i 2005. Vi kan òg velje å presentere talet på mannlege og kvinnelege gjerningspersonar etter verdsregion ved sida av kvarandre, slik som her.

Eit stolpediagram kan ikkje presentere mange ulike variablar samstundes; det er for eksempel ikkje mogleg å presentere alderskategoriar samstundes med kjønn. Og dersom vi skal vise alderskategoriar i staden for kjønn, blir kvar stolpe delt i 8, noko som ikkje er oversiktleg. Eit alternativ kan vere å lage eitt stolpediagram per verdsregion, etter kjønn og alder, men da får vi ikkje alle data presenterte samstundes.

søylediagram

Nordmenn er oftare gjerningspersonar enn innvandrarar frå Norden.

Graf

Dersom vi vil vise utvikling over tid, kan vi òg bruke ein graf, der den eine ramma er ei tidslinje. Vi kan i tillegg få med alle alderskategoriane og presentere kvar region etter talet på gjerningspersonar, slik som her. I ein grafisk presentasjon kan vi òg setje opp fleire grupper av einingar, for eksempel slik at kvinner får éin graf og menn ein annan, i ei og same framstilling. Det som set grenser, er omsynet til at grafen skal vere oversiktleg. Derfor er det ikkje lurt å ta med alle variablane på éin gong, da blir det for mange kurver i grafen, og han blir uoversiktleg..

graf

Her kjem det tydeleg fram at talet på gjerningspersonar per 1000 innbyggjarar er lågast ved låg eller høg alder. Vi ser òg at det er flest gjerningspersonar per 1000 innbyggjarar frå den tredje verda, og at det er færrast gjerningspersonar blant innvandrarar frå Nord-Amerika og Oseania.

Histogram

Eit histogram høver godt når vi vil samanlikne to kategoriar, for eksempel fordelinga av kvinnelege og mannlege gjerningspersonar etter alder, som i eksempelet under. Vi kan òg samanlikne to land i eitt og same histogram.

histogram

Kvinnene representerer berre ein brøkdel av alle kriminelle. Kvifor er det slik, trur du?

VER KRITISK TIL UNDERSØKINGA

Når du sjølv er i forskarrolla, er det viktig at du stiller deg ein del spørsmål til ditt eige arbeid. Vi må passe på at kjeldene vi bruker, er pålitelege, at undersøkinga måler det vi vil måle, og at ho er påliteleg. Det er òg viktig at du er kritisk til samfunnsforsking som andre har utført. Kven har gjennomført undersøkinga, og kvifor? Kva seier tala noko om, og kva utelèt dei?

MEININGSMÅLINGAR

Meiningsmålingar er ikkje det same som forsking, slik vi har lett for å tru. Meiningsmålingar kan samanliknast med ein temperaturmålar. Dei måler ønske og vilje, mens forsking seier noko om ein røyndom. Mange meiningsmålingar fortel oss for eksempel kva vi vel ved politiske val, kva produkt vi helst vil kjøpe i butikkane, kva folk trur om den seksuelle debutalderen blant tenåringar, og kva vi meiner om innvandring.

Det er lett å la seg påverke til å tru at verda verkeleg er slik. Og dersom meiningsmålingane blir slått stort opp i media, er det lett å gjere som dei seier. Men dei aller fleste meiningsmålingar er overdrivne, i den forstand at dei som svarer på spørsmål om kva dei kjem til å gjere, ofte uttrykkjer sterkare meiningar enn handlingane deira uttrykkjer. Partibarometeret rett før eit politisk val viser for eksempel alltid eit litt meir ekstremt resultat enn valet faktisk viser nokre timar etterpå. Vi meiner altså sterkare enn vi handlar. Mykje er dermed lettare sagt enn gjort. Same kva du les i meiningsmålingar, står du fritt til å gjere dine eigne val.

Mal for bruk av statistikkbanken

Statistisk sentralbyrå produserer Noregs offisielle statistikk. På heimesidene sine presenterer SSB statistikken på mange ulike måtar. Det finst mange tabellar, figurar og artiklar om ulike emne. Dersom du er interessert i eit spesielt emne, kan du søkje på emnet i søkjefeltet på framsida, eller du kan leite deg fram til det ved hjelp av statistikkområde i toppmenyen. På desse sidene presenterer SSB sjølv statistikken på ein oversiktleg måte, slik at du kan få eit raskt overblikk over det aktuelle emnet. 

Du kan òg bruke SSB sine sider til å lage dine eigne tabellar og figurar. Det gjer du ved å velje statistikkbanken på toppmenyen. Dersom du er interessert i eit spesielt emne, kan det vere nyttig å gjere det sjølv, slik at du får presentert det på akkurat den måten du ønskjer. Ei rettleiing for korleis du kan bruke statistikkbanken finn du her:

http://statbank.ssb.no/statistikkbanken/ingress/brukerveiledning.pdf

Her er eit par tips om korleis du kan lage dine eigne figurar. Eksempla er henta frå statistikkbanken. Emnet er utdanning (04), underemnet utdanningsnivå (04.01) og statistikken Personer 16 år og over, etter kjønn, alder og befolkningens utdanningsnivå (06217).

1 Ikkje vel for mange variablar om gongen

Eg ønskjer å undersøke utdanningsnivået for aldersgruppa 25-29 år. Eg vel Hele landet i det første feltet. Dersom eg samanliknar både utdanningsnivå og geografiske skilnader samtidig, vil tabellen fort bli uoversiktleg. Hugs at formålet med tabellar og figurar alltid er å presentere eit talmateriale på ein oversiktleg måte.

Sidan eg vil samanlikne utdanningsnivå for alle i aldersgruppa 25-29 år, uavhengig av kjønn, vel eg Begge kjønn. Eg vel å samanlikne nivå og vel alle kategoriane her. Til slutt vel eg år 2007, fordi eg ønskjer dei nyaste tala. Deretter går eg til «Vis tabell». Her ser eg at i 2007 hadde rundt 100 000 personar i aldersgruppa 25-29 år fullført utdanning på vidaregåande nivå, mens rundt 106 000 personar hadde fullført utdanning på universitets- eller høgskolenivå (kort og lang til saman).

2 Vel ein formålstenleg tabell eller figur

Det er inga framstilling som er rett, men noko vil vere meir formålstenleg enn noko anna.

Tabellarer fine når du vil presentere tala på ein så detaljert måte som mogleg. Det er viktig å lese ein tabell grundig for å få ut akkurat dei opplysningane ein ønskjer. Dersom du vil vise tala i ein figur, er det tabellen som dannar grunnlaget for figuren. Fordelen med figurar er at dei gir ei rask oversikt, og den visuelle framstillinga gjer det lett å samanlikne.

Kurver er som oftast det beste når ein skal samanlikne utvikling over tid. Derfor går vi tilbake til statistikkbanken og vel alle åra under År .

kurve

Eksempel på ei kurve

 

Søyle er som oftast best når ein skal samanlikne kategoriar. Dersom det er få alternativ, er ei vanleg søyle ofte det greiaste. Når alternativa blir mange, vil mange heller velje ei liggjande søyle for å få best mogleg oversikt.

soyle

Eksempel på søyle

 

Under viser vi ein spesiell figur som blir kalla ein befolkningspyramide. Ein slik figur blir brukt når ein vil samanlikne for eksempel både utdanningsnivå og kjønn samtidig. Figuren består av to liggjande søylediagram, eitt for kvinner og eitt for menn.

befolkningspyramide

Eksempel på befolkningspyramide

Internett og kjeldekritikk

Kven eig informasjonen på Internett?

I utgangspunktet er alt som finst på Internett, verna av åndsverklova. Skal elevane berre nytte bilete og tekst til eige bruk, i eit gruppearbeid og/eller leggje det fram for klassen, treng dei ikkje søkje om lov til å bruke dette. Men dei skal alltid notere referansar - så nøyaktig som mogleg - til alle kjelder og ressursar som dei bruker. Det gjeld så vel trykte kjelder, munnlege kjelder som kjelder frå Internett.

Internett og kjeldekritikk

Bruk av digitale verktøy ein grunnleggjande dugleik i alle fag. For å meistre denne dugleiken er det mellom anna viktig at elevane har kunnskapar om kjeldekritikk. Vi må stille like strenge - om ikkje strengare - krav til kjeldene og ressursane på Internett som kjelder og ressursar vi samlar inn andre stader. Grunngivinga for det er at det er langt lettare å publisere stoff på Internett enn for eksempel gjennom bøker, tidsskrifter, film og radio.  

For å vurdere ei nettside stiller vi ei rekkje spørsmål:

Kven er ansvarleg(e) for den nettstaden vi har funne fram til?

Seriøse nettstader har alltid informasjon om det. Nettadressa (URL'en) kan også fortelje noko om slike ting. Adressa http://hist.uib.no viser for eksempel at Universitetet i Bergen (uib.no) står bak.

  • Er det ein institusjon vi meiner vi kan stole på; universitet, offentleg organ eller liknande?
  • Er det ein person vi meiner er kjend?
  • Er det ein privatperson vi ikkje veit noko om, for eksempel ei privat heimeside?

Er nettstaden blitt laga for eit spesielt formål?

Er det mogleg å finne fram til kva som er grunnen til at personen eller organisasjonen har laga nettstaden? Er nettstaden for eksempel laga for å fremje eit spesielt syn eller ei spesiell sak? Er framstillinga nøytral eller tendensiøs? Eller er det ei meir nøytral orientering?

Er det mogleg å komme i kontakt med dei som har laga nettstaden?

Ofte kan ein sitje med spørsmål om eitt eller anna som er presentert på nettstaden. Da kan det vere viktig å få kontakt med dei som står bak informasjonen. Finst det høve til å kontakte den eller dei som står bak, anten på e-post eller på telefon? På seriøse nettstader finn ein alltid slik informasjon.

Kva for annan informasjon er det knytt til nettstaden?

Kan evt. tilleggsinformasjon seie oss meir om opplysningane på sida er rette?

Går det fram når sida sist blei oppdatert?

Dersom det er lenge sidan nettstaden blei oppdatert (står ofte nedst på sida), kan opplysningane på nettstaden vere utdaterte.


Du finn òg nyttig informasjon om kjeldekritikk på ung.no.