Politikk og demokrati

designelement

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

diskutere samanhengar mellom styreform, rettsstat og menneskerettar

1. Kva er eit demokrati?

a) Demokrati betyr folkestyre. Sjølv om land med demokrati er veldig forskjellige, har dei også mange fellestrekk.
  • Lag din eigen definisjon av omgrepet demokrati.
  • Lag din eigen definisjon av omgrepet e-demokrati.

Les i læreboka (sjå Streif s. 88–89) og sjå for eksempel på nettsidene til ung.no, ordboka til Universitetet i Oslo/Språkrådet og Store norske leksikon for å finne ulike definisjonar på omgrepet demokrati.

b) Nettstaden economist.com har laga eit oversyn over kor demokratiske ulike land er. Dei har sett opp ulike kriterium, som valprosess, korleis regjeringa fungerer, politisk deltaking, politisk kultur og borgarfridom som måleeiningar, og vurdert landa ut ifrå desse kriteria.
  • Kva bestemmer om eit land er demokratisk eller ikkje?
  • Trur du det er nokon samanheng mellom kor utbreidd e-demokratiet er i eit land, og kor demokratisk landet er?
  • Kvifor trur du Sverige er meir demokratisk enn Noreg? Og kvifor trur du USA hamnar på 17. plass og Storbritannia på 23.?
  • Er det nokon samanheng mellom styreform og økonomi?
  • Er det noko som overraskar deg i oversynet?
c) Kva har du lært om demokratiomgrepet? Test kunnskapane dine i quizen " Hva vet du om demokrati?" på nettsida ung.no.

2. Styreform, rettsstat og menneskerettar

a) Kva er ein rettsstat?
  • Kva samanhengar er det mellom ein rettsstat og eit demokrati? Er det nokon av kjenneteikna på eit demokrati som også er kjenneteikn på ein rettsstat?
  • Kan eit land vere eit demokrati, men ikkje ein rettsstat? Og kan eit land vere eit diktatur og samtidig ein rettsstat?

Les i læreboka (Streif s. 90) og sjå på definisjonen av rettsstat på nettsida til NUPI for å finne bakgrunnsinformasjon.

b) Kva er menneskerettane?
  • Kom med eksempel på menneskerettar.
  • Kva erklæringar/konvensjonar om menneskerettar er bindande, og kva er ikkje bindande?
  • Kven har ansvaret for å sikre menneskerettane?
  • Menneskerettane er blitt kritiserte. Kva trur du denne kritikken går ut på?

På nettstaden til FN-sambandet og i læreboka (sjå Streif s. 89–90) kan du lese om menneskerettane.

c) Amnesty International arbeider med å kartleggje menneskerettsbrot og prøve å få slutt på dei. Plukk ut nokre saker, t.d. under "Aksjonar" - "Avslutta aksjonar".
  • Kva land krenkjer menneskerettane?
  • Er det nokon samanheng mellom menneskerettsbrot og styreform? Er der saker som overraskar deg?
  • Kva tiltak sette Amnesty i verk, og kva blei resultatet?

Vurder kva arbeidet til Amnesty har å seie for menneskerettssituasjonen i verda.

d) På kva måte kan du vere med på å arbeide for menneskerettane i eit e-demokrati?

[...] kunne gjere greie for ulike utfordringar for demokratiet

3. Utfordringar for demokratiet

a) I mange land er korrupsjon eit stort problem.
  • Kva er korrupsjon?
  • I kva område og land er korrupsjon mest utbreidd?
  • På kva måte er korrupsjon ein trussel for demokratiet?

På nettsida til globalis.no kan du finne statistikk om korrupsjon.

b) Kva utfordringar ser du ved eit e-demokrati?

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

gjere greie for styreforma og dei viktigaste politiske styringsorgana i Noreg og drøfte fleirtalsdemokratiet i forhold til urfolk og minoritetar

1. Det norske demokratiet

I Noreg er makta delt mellom ei lovgivande makt (Stortinget), ei utøvande makt (regjeringa) og ei dømmande makt (domstolane). I tillegg har vi eit lokaldemokrati som består av fylkeskommunar og kommunar. Sametinget skal sikre dei rettane samane har innanfor det norske demokratiet. Noreg er også eit monarki. Det vil seie at vi har ein konge som statsoverhovud.

a) Stortingets arbeid:
  • Kva oppgåver har Stortinget?
  • Kva er ei partigruppe, og kva gjer ho?
  • Kva er ein komité?
  • Korleis blir ei lov til?
  • Kva andre saker enn lover arbeider Stortinget med?

Under "Stortinget og demokratiet" på nettsidene til Stortinget finn du informasjon om Stortinget og arbeidet der.

b) Kva skjer på Stortinget akkurat i dag?

Gå inn på kalenderen og sjå kva som er programmet for denne veka. Du kan òg sjekke sakene dei arbeider med no.

c) Kva saker er regjeringa oppteken av akkurat no? Er dette saker som er viktige for deg?

Sjekk kva saker regjeringa arbeider med no, ut frå pressemeldingar eller kalenderen på www.regjeringen.no.

d) Korleis er forholdet mellom Stortinget og regjeringa?

For å svare på dette spørsmålet må du lese om parlamentarisme. I læreboka (sjåStreif s. 109) og i Nynorskordboka/Bokmålsordboka finn du definisjonar av omgrepet parlamentarisme.

e) Treng vi Sametinget? Dette spørsmålet blei stilt i ein pubdebatt under samisk kulturveke i 2010. Kva meiner du?

I artikkelen "Diskuterer Sametinget på brun pub" frå nrk.no kan du lese meir om pubdebatten.

f) Kva oppgåver har kongen i dag? Kva ville ha skjedd dersom kongen ikkje følgde lova? Kor stor makt har eigentleg kongen?

På Kongehusets nettsider og på Wikipedia kan du lese om kongens oppgåver og kva makt han har.

identifisere grunnleggjande forskjellar mellom dei politiske partia i Noreg og argumentere frå ulike politiske ståstader

 

2. Politiske parti

a) Kva parti passar for deg?

Prøv Nettavisens valgomat (kortast) eller NRKs valgomat (lang) og finn ut kva parti som passar best for deg.

b) Norske veljarar stemmer ikkje på det same partiet ved kvart val, og mange stemmer ikkje i det heile.
  • Kva trur du er årsaka til at mange bestemmer seg i siste liten for kva dei skal stemme?
  • Kvifor trur du mange skiftar parti ofte?
  • Har media meir makt enn dei politiske partia?
Grunngje svara dine.

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

gjere greie for korleis ein sjølv kan vere med i og påverke det politiske systemet gjennom bruk av ulike kanalar for påverknad og kunne gjere greie for ulike utfordringar for demokratiet

1. Å stemme ved val

a)
  • Kva er du med på å bestemme når du stemmer ved eit val?
  • Kor ofte er det val i Noreg?
  • Kven har stemmerett i Noreg?
  • Kva må du ha med deg når du skal stemme?
  • Kvar kan du stemme på førehand og på sjølve valdagen?

På nettstaden til Kommunal- og regionaldepartementet finn du ein informasjonsfilm der du mellom anna får vite korleis ein stemmer ved stortingsval.

b) Stemmerettsalderen i Noreg er i dag 18 år. Det blir diskutert om han bør setjast ned til 16 år. Fleire norske kommunar var med på eit prøveprosjekt der 16-åringar fekk stemmerett ved kommunevalet i 2011.
  • Ville du ha brukt stemmeretten din dersom du hadde hatt høve til å stemme ved stortings- og sametingsvalet og ved kommunevalet? Kvifor / kvifor ikkje?
  • Synest du at 16-åringar bør få stemmerett?

innslaget frå Dagsrevyen i NRK får du vite meir om dette prosjektet, og kva reaksjonar det fekk i forkant av kommunevalet.

2. Å påverke politikken

a)I lydklippet "E-demokrati" øvst på sida blir det sagt at du kan ta direkte kontakt med og påverke dei som bestemmer ved hjelp av "dei moderne tekniske hjelpemidla".
  • Kva hjelpemiddel trur du dette er snakk om?
  • Dersom du skulle ta kontakt med dei som bestemmer, kva sak ville du ha teke opp, og korleis ville du ha kontakta dei?
b) Det er fleire måtar du kan påverke politikken på sjølv om du ikkje har stemmerett. Ein vanleg måte er ulike aksjonar. Ei sak som har ført til bruk av fleire ulike aksjonsformer, er planane om å byggje kraftmaster i Hardanger.

Kva ulike aksjonsformer har vore tekne i bruk i denne saka? Har aksjonane ført fram?

I sosiale medium og på nettsidene til regjeringen.no og nrk.no kan du lese meir om aksjonane rundt kraftmastene i Hardanger.

c) Sivil ulydnad er ei omstridd aksjonsform. Mange meiner det er udemokratisk, mens andre meiner det kan forsvarast å bruke sivil ulydnad i tilfelle der demokratiet ikkje fungerer godt nok.
  • Kva er sivil ulydnad?
  • Kva meiner du om sivil ulydnad?
  • Er det saker du kunne tenkje deg å delta i sivil ulydnad for?

På nettsidene til Natur og ungdom finn du fleire døme på bruk av sivil ulydnad som aksjonsform. Du kan også lese meir om sivil ulydnad på nettsida til Store norske leksikon.

d) Trur du at e-demokratiet kan få fleire unge til å delta i politikken?

 

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

gjere greie for sentrale kjenneteikn ved norsk økonomisk politikk

1. Norsk økonomisk politikk

  • Kva er økonomisk politikk
  • Kven vedtek den økonomiske politikken i Noreg?
  • Kven har ansvaret for å følgje opp den politikken som blir vedteken?
  • Kva er handlingsregelen, og kva er føremålet med den?

På Finansdepartements skulesider, ungokonomi.no, Noregs Bank og Statistisk sentralbyrå kan du finne informasjon om norsk økonomisk politikk.

2. Oljen og norsk økonomi

Olje og gass gir store inntekter til det norske samfunnet. Staten tener pengar på og mange menneske arbeider i næringar som har med olje- og gassverksemd å gjere. På Statistisk sentralbyrås sider om nasjonalrekneskapen (Årlig nasjonalregnskap, 2013, BNP og bruttoprodukt etter næring), utanrikshandelen og oversikt over energiforbruk kan du finne ut meir om kva rolle oljen speler i norsk økonomi. Ein samandrag finn du i artikkelen "Sekundærnæringene - fra industri til olje" på forskning.no

  • Kor stor del av den norske befolkninga er sysselsett i oljesektoren?
  • Kor stor del av BNP utgjer oljesektoren?
  • Kor stor del av eksporten frå Noreg består av olje og gass?
  • Kor stort er Statens pensjonsfond Utland (ofte kalla «Oljefondet»)?
  • Kva fornybare energikjelder finst det, og kva for nokon er i bruk i Noreg? 

forklare kva som ligg til grunn for velferdsstaten og vurdere utfordringar som velferdsstaten står overfor

3. Velferdsstaten

Kva betyr velferdsstaten Noreg for dei som har opplevd noko anna? Og kva har ein god velferdsstat gjort oss nordmenn til? Dette er spørsmål som blir stilte til ein iranar, ein kongolesar og ein polakk i lydklippet Hvem er vi? frå NRK-programmet Norgesglasset. Kva svar gir dei?

  • Ifølgje iranaren er den norske velferdsstaten i verdsklasse. Korleis grunngir han den påstanden?
  • Kva er ifølgje kongolesaren forskjellen på ein fattig nordmann og ein fattig afrikanar?
  • "Ei norsk kvinne har det betre enn ei polsk kvinne." Korleis grunngir polakken denne påstanden?

4. Å påverke velferdspolitikken

I eit e-demokrati har du gode moglegheiter til å ta kontakt med politikarane og påverke politikken direkte.

  • Dersom du skulle ta kontakt med ein politikar for å prøve å påverke velferdspolitikken, kva sak ville du ha teke opp, og kva verkemiddel ville du ha brukt for å nå fram til politikaren?
  • Trur du det ville ha nytta å ta direkte kontakt med politikarane?

I lydklippet øvst på sida kan du høre om kva eit e-demokrati er, og finne eksempel på korleis du kan påverke politikarane direkte.

5. Fleire fattige i Noreg

a) Ny statistikk viser at det har blitt fleire fattige i Noreg dei siste åra.
  • Korleis kan ein definere ein fattig person?
  • Kvifor har fleire hamna under fattigdomsgrensa i Noreg dei siste åra, trur du?

temasida om sosialhjelp frå ung.no kan du lese meir om fattigdom i Noreg.

c) Korleis er det å vere tiggar?
  • Korleis trur du det er å tigge?
  • Kvifor er tigging ofte knytt til skam, trur du?
  • Korleis blir tiggarane møtte av andre menneske?
  • Kven gir oftast og kven gir sjeldan pengar til tiggarane? Kvifor trur du det er slik?
  • Bruker du å gi pengar til tiggarar? Kvifor / kvifor ikkje?

definere omgrepet levestandard og livskvalitet, gjere greie for årsaker til at levestandarden i Noreg har auka og diskutere om auken har ført til betre livskvalitet

6. Noreg – verdas beste land å bu i?

a) I årsrapporten frå FNs utviklingsprogram (UNDP) for 2010 er Noreg kåra til verdas beste land å bu i.

Kva trur du ligg bak dette?

I artikkelen "FN: Best å bo i Norge" frå nettstaden abcnyheter.no kan du lese om rapporten frå UNDP.

b) Korleis er det å bu i Noreg? Kva kan Noreg bli betre på?

I eit filmklipp frå Aftenposten om ein busstur frå vest til aust i Oslo kan du høre korleis folk i Oslo synest det er å bu i Noreg.

 

c) Artikkelen "Finland verdens beste land å bo i" frå nrk.no viser til ei undersøking med eit heilt anna resultat.
  • Kvifor trur du denne undersøkinga har eit anna resultat?
  • Kva fortel desse undersøkingane oss? Viser dei for eksempel at menneske i land øvst på lista nødvendigvis er lykkelegare enn dei lenger nede på lista?

designelement

Lenkjer

KAPITTEL 7:

http://www.menneskerettigheter.no/Skole/KONVENSJONER/index.html
Oversyn over konvensjonar om menneskerettane på skulesidene til menneskerettigheter.no

http://www.menneskerettigheter.no/Tema/MR_og_regler/Konvensjoner__erkl_ringer_og_dokumenter/index.html
Oversyn over fråsegner, konvensjonar og dokument om menneskerettane

http://www.amnesty.no/
Nettstaden til Amnesty International i Noreg

http://amnesty.no/om-amnesty/hva-jobber-vi-med/andre-tema/menneskerettighetene
Om menneskerettane frå nettstaden til Amnesty International i Noreg

http://amnesty.no/om-amnesty/hvem-er-vi/amnestys-historie
Om historia til Amnesty International

www.leksikon.org
Dansk nettleksikon. Grundig om menneskerettane – idéhistorisk bakgrunn og menneskerettane i vår tid

http://www.hvorgargrensen.no/
Nettutstilling frå Nobels Fredssenter om ytringsfridom, laga i samband med utstillinga ”Ytringsfrihet – hvor går grensen?

http://www.ung.no/demokrati/
Temaside om demokrati frå ung.no

http://www.stortinget.no/no/Stortinget-og-demokratiet/Undervisning/Undervisning 
Om demokrati på Stortingets skolesider

http://www.norad.no/no/tema/demokrati-og-styresett 
Norads demokratisider

KAPITTEL 8:

www.stortinget.no
Stortingets informasjonsside. Her finn du informasjon om Stortinget, valordninga, politiske parti, arbeidet i Stortinget, parlamentarisme og aktuelle saker

http://www.stortinget.no/no/Stottemeny/Ordbok/
Forklaring av politiske omgrep frå nettsidene til Stortinget

http://www.nrk.no/valg09/resultat/storting.html
Oversikt over representantane på Stortinget frå nrk.no

http://www.stortinget.no/no/Stortinget-og-demokratiet/Undervisning/Undervisning
Skulesidene til Stortinget

www.samediggi.no
Nettsidene til Sametinget

www.kongehuset.no
Nettsidene til det norske kongehuset

www.regjeringa.no
Informasjon frå regjeringa og departementa

 http://www.regjeringen.no/nn/tema/Kommunar-og-distrikt.html?id=921
Informasjon om kommunar og distrikt frå nettstaden til regjeringa

www.nrk.no/
NRK Stortinget overfører alt som blir sagt frå talarstolane på Stortinget

www.leksikon.org
Parlamentarisme, forklart av professor Hans Fredrik Dahl i leksikon.org

http://www.regjeringen.no/nb/dep/fad/tema/samepolitikk.html?id=1403
Norsk samepolitikk frå informasjonssidene til Arbeids- og inkluderingsdepartementet

http://www.statsbudsjettet.no/upload/Statsbudsjett_2011/dokumenter/pdf/gulbok.pdf
Statsbudsjettet 2011

http://arbeiderpartiet.no/
Nettstaden til Det norske Arbeidarparti

www.frp.no
Nettstaden til Framstegspartiet

www.hoyre.no
Nettstaden til Høgre

www.krf.no
Nettstaden til Kristeleg Folkeparti

www.kystpartiet.no
Nettstaden til Kystpartiet

http://rødt.no/
Nettstaden til Raudt

www.senterpartiet.no
Nettstaden til Senterpartiet

http://sv.no
Nettstaden til Sosialistisk Venstreparti

www.venstre.no
Nettstaden til Venstre

 

KAPITTEL 9:

http://www.ung.no/valg/
Nettsidene til ung.no om val

http://www.samfunnsveven.no/skolevalg/
Om skuleval på nettressursen Samfunnsveven

http://www.aardal.info/
Valforskar Bernt Aardals heimeside, med stoff om valordning, valstatistikk, debattar osv.

www.ssb.no
Nettsider frå Statistisk sentralbyrå med valstatistikk. Her finn du resultat frå stortingsval og lokalval og frå folkerøystingar

Skulesidene til Stortinget Her kan du lese om korleis du kan engasjere deg og vere med i politikken, ta kontakt med politikarar osv.

www.ung.no
Her har nettstaden ung.no samla lenkjer og artiklar om elevdemokrati. Her kan du lese om rettane dine og om korleis du som elev har høve til å påverke

http://www.skolenettet.no/moduler/Module_FrontPage.aspx?id=39844&epslanguage=NO
Om skoleval og demokrati frå Utdanningsdirektoratet

http://www.ung.no/makt/407_Vil_du_engasjere_deg_i_en_organisasjon.html  
Nettstadene over er lenkjesamlingar til ulike organisasjonar

http://auf.no
Nettsidene til AUF, Arbeidarpartiets Ungdomsfylking

http://ungehoyre.no
Nettsidene til Unge Høgre

http://krfu.no
Nettsidene til Kristeleg Folkepartis Ungdom

www.su.no
Nettsidene til Sosialistisk Ungdom

www.sosialisme.no
Nettsidene til Raud Ungdom

http://fpu.no
Nettsidene til Framstegspartiets Ungdom

www.senterungdommen.no
Nettsidene til Senterungdommen

 

KAPITTEL 10:
www.velferdsstaten.no/
Frå interesseorganisasjonen For velferdsstaten

www.nova.no/
Nettsidene til NOVA – Norsk institutt for forsking om oppvekst, velferd og aldring

www.ungokonomi.no
Finansdepartementets nettsider for ungdom. Her kan du mellom anna lære meir om inflasjon, og du kan teste deg sjølv i finansquiz

www.globalis.no
Nettstad utvikla av FN-sambandet. Her er det mogleg å sjå på HDI og BNP

www.ssb.no/norge/okonomi.pdf
Statistisk sentralbyrås nettsider om vekst og velstand i Noreg i tal og fakta

http://www.statsbudsjettet.no/upload/Statsbudsjett_2011/dokumenter/pdf/gulbok.pdf
Statsbudsjettet 2011

http://www.forskning.no/artikler/2008/oktober/197651
Teiknefilm frå forskning.no om kva som skjer dersom vi bruker alle oljepengane

http://www.ssb.no/regnskap/ 
Om nasjonalrekneskapen frå Statistisk sentralbyrå