Individ og samfunn

designelement

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

definere sentrale omgrep knytte til sosialisering og bruke dei til å undersøkje trekk ved sosialiseringa av ungdom i Noreg

1. Sosialisering av ungdom

a) "Om barna dine blir engler eller banditter som vaksne, har du som far eller mor stor innflytelse over", viser ei ny undersøking frå Høgskolen i Bergen.
  • Er du einig i dette? Korleis kan det foreldra gjer eller ikkje gjer, føre til at ungdommar blir lovbrytarar eller ikkje?
  • I artikkelen "Dårlig oppdragelse gir forbrytere" frå Vårt Land blir det hevda at mangel på normer og sanksjonar kan føre til at ungdom får vanskar med å takle kvardagen. Kva normer og sanksjonar kan det vere snakk om? Kva normer og sanksjonar meiner du er viktig for ungdom?
  • Er det skilnad på kva grenser foreldre set for jenter og for gutar i ungdomstida?
b) Det er ikkje lett å vere ungdom, men det er ikkje så lett å vere forelder heller.
c) I filmklippet "Objektiv lykke, finnes det?" (sjå øvst på sida) blir fleire ungdommar spurde om kva lykke er for dei.
  • Trur du det som gjer dei lykkelege no, framleis vil gjere dei lykkelege om 30 år? Eller trur du lykke vil bety noko anna for dei seinare i livet?

forklare kvifor kjønnsroller varierer mellom samfunn og kulturar og diskutere kvifor kjønnsrollene endrar seg over tid

2. Kjønnsroller

I alle kulturar er det spesielle oppfatningar av kva som er kvinneleg, og kva som er mannleg. Tradisjonelt har oppgåvene til kvinnene i samfunnet vore knytte til det å ta vare på barn og heim, mens menn oftare har hatt oppgåver utanfor heimen. Likestillingstanken i vår vestlege kultur i dag har utjamna mange av skilnadene mellom kvinne- og mannsroller. Eller?

a) Ifølgje artikkelen " Barn og kjønnsroller: jeg vil ha rosa tøfler " frå nettsida til Foreldre&Barn er det lettare for jenter å gjere guteting enn det er for gutar å gjere jenteting.

Er du einig i dette? Kva trur du årsakene til dette kan vere?

 

b) Kvifor er gutar og jenter ulike, og kvifor vel vi ofte ulike yrke? Er vi fødde slik eller blitt slik? Dette er spørsmål som sosiolog og komikar Harald Eia stilte i tv-serien "Hjernevask" i 2010. Kva tenkjer du om dette?

 

I artikkelen "Likestillingsparadokset" forklarer Eia og Ole Martin Ihle sitt syn på skilnader mellom kjønna. Dei seier mellom anna: "Internasjonale spørjeundersøkingar viser at menn over heile verda er meir interesserte i å jobbe med tekniske yrke enn kvinner, mens kvinner overalt er mest interesserte i å jobbe med sosiale. Og det rare er at kvinner ofte blir mindre interesserte i å jobbe innan tekniske fag dess meir likestilt landet blir."

  • Korleis forklarer dei dette?
  • Er du einig eller ueinig med dei?
c) Kjønnsroller varierer mellom kulturar, men ulike oppfatningar av kva som er kvinneleg og mannleg, kan også eksistere samtidig innanfor den same kulturen. Somme er meir likestilte, andre meir tradisjonelle. Kan du finne eksempel på dette frå Noreg?
  • For mange menn med innvandrarbakgrunn som er oppvaksne med eit meir tradisjonelt kjønnsrollemønster i sin kultur, kan den sterke vektlegginga av likestilling i det norske samfunnet vere ei utfordring. På kva måte trur du likestillinga kan by på utfordringar for desse mennene?
  • I artikkelen " Åpenhjertig om kjønnsroller blant muslimske menn " frå nettsida til Kilden - informasjonssenter for kjønnsforsking, kan du lese meir om korleis mange muslimske menn i Noreg opplever dette.
d) I filmklippa "Damer mekker bil i Afrika" og " Møt en geisha" frå NRK kan du finne eksempel på forskjellige kjønnsroller.
  • Kva fortel desse klippa om kjønnsroller og om korleis kjønnsroller varierer mellom og innanfor kulturar?
e) I dag meiner dei fleste i Noreg at kvinner og menn skal ha like moglegheiter, og at alle skal kunne velje fritt. Men slik har det ikkje alltid vore. I tida etter den andre verdskrigen og fram til likestillingskampen i 1970-åra, var det vanleg at kvinner ikkje hadde lønt arbeid, men var husmødrer.
  • Korleis trur du det var å vere husmor i 1950- og 1960-åra? Kva positive sider hadde husmorsamfunnet? Kva negative sider ser du ved det?
  • I artikkelen "Undertrykte lykkelige kvinner" frå forskning.no kan du lese meir om husmorsamfunnet.
f) I filmklippet øvst på sida blir spørsmålet "Objektiv lykke, finnes det?" stilt. Kva meiner du om det?
  • Trur du det er forskjell på kva lykke betyr for ulike kjønn eller for personar frå ulike kulturar?

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

gjere greie for endringar i familie- og samlivsformer

1. Endringar i familie- og samlivsformer

Før industrialiseringa levde mange i storfamiliar i Noreg. Mange generasjonar hadde felles hushald og budde i same hus. I dag er kjernefamilien det vanlegaste, men det finst framleis mange ulike familie- og samlivsformer i Noreg.

a) Kvifor vel dei fleste av oss å leve i ein kjernefamilie? Kva fordelar kan storfamilien ha?
b) Kjernefamiliar med homofile foreldre og barn er historisk sett ein ny familietype.
  • Kva utfordringar gir denne familietypen, når det gjeld rettar i samfunnet? Kvifor er det mange ulike meiningar om homofile sin rett til å adoptere og få barn, trur du? Kva meiner du?
  • I artikkelen "Kjernefamilie med to mødre" frå Aftenposten kan du møte ein slik kjernefamilie.
c) Ein stor del av den norske befolkninga bur aleine i dag. Somme bur aleine i delar av livet, for eksempel før dei giftar seg, eller fordi dei har mista den dei delte livet med. Fleire og fleire bur også aleine heile livet.
  • Kor mange bur aleine i Noreg i dag?
  • Korleis har utviklinga vore dei siste åra?
  • Kva trur du er årsakene til at fleire lever aleine?

Under "Familier og husholdninger" frå Statistisk sentralbyrå kan du finne meir informasjon om einehushald. Sjå òg statistikkens arkiv for utvikling over tid.

d) Er det å vere einsleg det same som å vere einsam?
  • Kva kan einsemd gjere med dei som er einsame?
  • Korleis kan ein unngå å bli einsam?
  • Kjenner du nokon som er mykje aleine?
e) I filmklippet "Objektiv lykke, finnes det?", som du finn øvst på sida, nemner somme familie og gode venner når dei blir spurde om kva som gjer dei lykkelege.
  • Kvifor trur du familie og gode venner betyr så mykje for dei?
  • Kor mykje betyr familie og gode venner for deg?

gjere greie for økonomiske og juridiske sider ved å gå inn i eit samliv og diskutere følgjer av samlivsbrot

2. Reglar for samliv

a) Mange lever saman utan å gifte seg. Dei er sambuarar. Derfor finst det no også reglar for sambuarskap.
  • Kva går denne lova ut på? Kvifor har ein laga desse reglane? Kva er skilnaden på å vere sambuar og å vere gift når ein har desse reglane?
  • I artikkelen "Samboere er sikret arv i ny lov" frå Aftenposten kan du lese meir om denne lova.
  • Kva skilnader er det på rettane til homofile og heterofile som lever i partnarskap eller ekteskap? Kva meiner du om dette?

3. Å gå kvar sin veg - samlivsbrot

a) Å bryte opp eit ekteskap eller sambuarforhold er smertefullt for dei det gjeld. Det blir ofte ekstra vanskeleg for barn når foreldra går frå kvarandre.
  • Kva konsekvensar kan samlivsbrot få for barn?
  • Kva vil du rå foreldra til å gjere for å skåne barna mest mogleg ved eit samlivsbrot?

I denne informasjonsfaldaren frå Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet og i artikkelen "Konsekvenser for barnet" på nettsida til skilsmisse.net kan du lese meir om samlivsbrot og barn.

b) Samlivsbrot rammar mange menneske kvart år i Noreg. I befolkningsstatistikken til Statistisk sentralbyrå kan du finne ut kor mange som gifta seg og skilde seg i 2015.
  • Kor mange par inngjekk ekteskap i fjor?
  • Kva andre opplysningar gir SSB om dei som giftar seg?
  • Kor mange par tok ut skilsmisse og separasjon i fjor?
  • Kva andre opplysningar gir SSB om dei som vel å gå frå kvarandre?
  • Korleis er ekteskapsstatistikken for heimfylket ditt?
  • Korleis er statistikken for skilsmisse og separasjonar for heimfylket ditt?

Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

rekne ut inntekter, planleggje pengeforbruk i ein familie ved å bruke ulike verktøy og vurdere korleis sparing og låneopptak påverkar personleg økonomi

Tips: På ressursida finn du informasjon om bruk av rekneark og fleire eksempel på rekneark som kan vere til god hjelp når du arbeider med oppgåvene under.

1. Inntekt

a) Kva er skilnaden på lønn og inntekt? Nemn nokre eksempel på ulike typar inntekt.
b) Korleis er forholdet mellom norske kvinner og menn når det gjeld inntekt? Kva ligg bak denne forskjellen?
c) Håkon har ein ekstrajobb ved sida av skulen. Han arbeider i ein butikk som sel mobiltelefonar. Ordinær timelønn er 150 kroner. Ettersom han har mykje skulearbeid, har han berre høve til å jobbe laurdagar. Om laurdagen er det arbeidstid frå klokka 9 til klokka 17. Han jobbar i alt 30 laurdagar i året. Laurdagar er det 50 % overtidsbetaling i tillegg til ordinær lønn. 
  • Kva er Håkons brutto årslønn?
d) Oda jobbar tre vakter i veka på eit treningssenter. Ordinær timelønn er 185 kroner. Kvar tredje vakt er på ein søndag eller heilagdag med 100 % overtid. Kvar vakt er på 5 timar. Ho har ferie 4 veker i året. I tillegg driv ho bloggen "Oda moda", der ho har annonseinntekter på 20 000 kr i månaden.
  • Kva er Odas brutto årslønn?
  • Kva er Odas brutto årsinntekt?

I ein artikkel om likelønn på nettstaden til Barne-, likestillings- og inkluderingsdepartementet kan du finne mykje nyttig informasjon om inntekt.  

2. Kva bruker du pengane dine på?

a) Brus er eit eksempel på ei vare som ikkje kostar så mykje, men som kan bli ein stor utgiftspost dersom ein kjøper det éin eller fleire gonger kvar dag.
  • Har du nokon liknande utgiftspostar?
  • Kva bruker du pengane dine på?
  • Dersom du skal spare pengar, kva utgiftspostar kan du spare inn på?
  • Korleis kan du få betre kontroll over økonomien din?

nettstaden til ung.no kan du lese relevant bakgrunnsstoff om ungdom og forbruk.

b) Rekn ut kor stort forbruket ditt er ein vanleg månad. Korleis finansierer du dette forbruket?

3. Kva kostar familien din?

a) Bruk SIFOs kalkulator for å rekne ut kva familien din kostar ifølgje standardbudsjettet.
  • Trur du tala du kjem fram til, er realistiske?
  • Sjå også modellen for hushaldsbudsjett i ressursfeltet nedst på sida.

4. Låneopptak

a) I artikkelen "Halvparten låner til forbruk" frå nettstaden e24.no kjem det fram at nordmenn låner stadig meir pengar til forbruk.
  • Kva fordelar og ulemper kan det ha å låne pengar til forbruk?
b) Kva er annuitetslån, og kva er serielån?

I snl.no kan du finne ei kort forklaring på skilnaden mellom annuitetslån og serielån.

c) Bruk DnBs lånekalkulator til å rekne ut kor store dei månadlege utgiftene blir på eit bustadlån på 1 000 000 som skal betalast ned over 25 år med 4 prosent rente.
  • Kvifor blir det du må betale den første månaden, høgare for eit serielån enn for eit annuitetslån?

Sjå også modellen for utrekning av lån i ressursfeltet nedst på sida.

d) Vel ei utdanning, og finn ut kor lenge du må studere for å fullføre denne utdanninga. Finn ut kor mykje du kan få i lån, og kor mykje dette lånet vil koste deg, ved hjelp av støttekalkulatoren og lånekalkulatoren til Lånekassa. Du vil låne mest mogleg for å få god tid til å studere.
  • Kva vil lånet koste totalt?
  • Kor mykje må du betale i kvar termin (1 år = 4 terminar)?
  • Kor mange år etter avslutta utdanning vil du bruke på å betale tilbake lånet?
e) Du er student og leiger ein hybel midt i sentrum. No har det dukka opp eit tilbod på ein sofa som du berre "må" ha. Du ser at du ikkje har nok pengar akkurat no, og du er derfor nøydd til å bruke kredittkortet for å finansiere restsummen på 3000 kroner. Dette planlegg du å betale tilbake over 3 år. Gå til nettsida kredittkortinfo.no ( http://www.kredittkortinfo.no/) og vel eit kredittkort. Ta med informasjonen om dette kortet til ein lånekalkulator, og finn ut:
  • Kor mykje kostar dette lånet deg over 3 år?
  • Kva skjer dersom du er for seint ute med betalingane?
  • Kva kan skje dersom du etter eitt år skjønar at du ikkje maktar tilbakebetalinga?

drøfte rettane ein har som forbrukar og diskutere forbrukaren sitt etiske ansvar

5. Eg som forbrukar

a) Kva rettar har du som forbrukar når du kjøper ei vare i ein butikk?
På nettstaden til Forbrukarrådet kan du finne informasjon om garanti og reklamasjon og lenkjer til aktuelle lover.
b) Kva vil det seie å vere ein bevisst forbrukar? Kva kan du gjere for å bli ein meir bevisst forbrukar?

På nettstadene til miljømerket Svanen, Grønn hverdag, Fairtrade Max Havelaar Norge og Initiativ for etisk handel kan du finne mykje informasjon om forbruk og etikk.

6. Ungdom og kjøpepress

a) På nettstaden til foreldrepraten.no kjem det fram at mange foreldre uroar seg for kjøpepress blant barn og unge. 
  • Korleis opplever du dette? Er kjøpepresset stort i vennegjengen eller på skulen din?
  • Korleis og kvifor oppstår kjøpepress?
  • Korleis kan kjøpepress motarbeidast?
b) I utgreiinga "Oppvekst med prislapp"  (2001) skriv regjeringa om kommersialiseringa av barndommen. Les samandraget, særleg "1.2.5. Skole og undervisning" og 1.2.6. "Fritiden og organisasjonenes ansvar".
  • Blant tiltaka som blir føreslått, er forbod mot reklame i lærebøker, meir forbrukarkunnskap i skulen og meir gratistilbod i kommunale anlegg og idrettshallar. Er dess forslaga gode, og vil dei ha nokon verknad? 
  • Kva andre tiltak kunne du tenkt deg når det gjeld skule og fritidsaktivitetar? Grunngi forslaga.
  • Utgreiinga omtalar også eit generelt forbod mot reklame retta mot barn under 12 år ("1.2.1 Det offentliges ansvar"). Kva argument kan ein tenkje seg for og imot eit slikt forbod?
c) Kvar femte inkassosak gjeld unge mellom 18 og 26 år, skriv Aftenposten i Slik kan man takle kjøpepresset 9. mars 2011.
  • Kvifor trur du særleg ungdom har problem med å handtere privatøkonomien? I kva grad har kjøpepress skulda?
  • Strenge foreldre er viktig, seier ungdommane i artikkelen. Korleis kan foreldre best oppdra barna til å bli fornuftige forbrukarar?
  • Elevane i Trondheim etterlyser betre opplæring i privatøkonomi. Korleis er det på din skule?

7. Lykke og pengar

a) I filmklippet "Objektiv lykke, finnes det?", som du finn øvst på sida, nemner somme pengar når dei blir spurde om kva som gjer dei lykkelege.
  • Kan lykke kjøpast for pengar?
  • Gjer pengar deg lykkeleg?


Mål for opplæringa er at eleven skal kunne

bruke digitale verktøy til å finne informasjon om omfanget av kriminalitet i Noreg, grunngi kvifor samfunnet straffar og vurdere korleis kriminalitet kan førebyggjast

1. Kriminalitet er så mangt

Det finst mange ulike typar kriminalitet og former for lovbrot. Her skal vi sjå nærmare på nokre av dei.

a) Kva er ID-tjuveri? Kva konsekvensar kan det få for deg om nokon stel identiteten din? Korleis kan du unngå at det skjer? Er du redd for at nokon skal stele identiteten din?
  • På nettstaden idtyveri.no frå Norsk senter for informasjonssikring kan du lese meir om ID-tjuveri.
b) Trekkspel, rosesal og tigging i Oslos gater kamuflerer organisert kriminalitet, ifølgje politiet. Kva trur du politiet meiner med det?
  • ein artikkel frå Dagsavisen (2009) kan du lese meir om korleis visepolitimeisteren i Oslo grunngir denne påstanden.
  • Forbod mot tigging løyser ikkje problemet, meiner statssekretær Pål K. Lønseth i ein tale/artikkel (2013). Kva argument bruker han? 
  • Regjeringa vedtok i 2014 at kommunane kan forby tigging. Er du einig i det vedtaket? Grunngi svaret.

c) Kva økonomiske konsekvensar kan fildeling få for dei ulike aktørane i underhaldningsindustrien (til dømes musikarar, plateselskap og filmselskap)? Kva meiner du om fildeling?

  • "Det er reint tjuveri", seier filmprodusent om Pirate Bay i artikkelen Jakter på Kontiki-opplastere. Kva meiner han med det, og kva ulike tiltak blir føreslått i artikkelen?

I oppgåve a, b og c har du sett eksempel på tre ulike former for kriminalitet. Er alle desse lovbrota like alvorlege? Kan du gradere dei etter kva du meiner er mest og minst alvorleg? Kva meiner du straffa bør vere for dei tre lovbrota?

2. Kriminalitet i Noreg

a) Studer statistikken frå Statistisk sentralbyrå over melde lovbrot
  • Kva fortel statistikken om kriminaliteten i Noreg?
  • Kor mange lovbrot blei melde?
  • Kva slags brotsverk dominerte statistikken? (hugs å sjå dei ulike oversiktene ved å klikke på "neste" under)
  • I kva fylke var det flest lovbrot, og i kva fylke var det færrast?
  • Korleis har kriminaliteten utvikla seg dei siste ti åra?
b) Kva veit du om ungdom og kriminalitet? Kva typar brotsverk trur du unge er mest involverte i?

3. Straff

Dei sanksjonane som samfunnet har ved lovbrot, kallar vi for straff. Det finst mange ulike former for straff, og synet på kva som er passande straff, varierer over tid og frå samfunn til samfunn.

a) Kva straffeformer kjenner du til? Kva synest du om dei ulike straffeformene? Er det straffeformer vi ikkje har i Noreg som du synest vi burde hatt? Er det straffeformer vi har i Noreg som du meiner ikkje fungerer?
b) Korleis blir ungdom mellom 15 og 18 år straffa for lovbrot dei gjer? Kva meiner du sjølv om desse straffereaksjonane?
c) Å sitje i fengsel
  • Korleis trur du det er å sitje i fengsel?
  • Kva meiner du sjølv om fengsel som straffemetode?

I filmklippet "Objektiv lykke, finnes det?" øvst på sida får ulike menneske spørsmål om kva som gjer dei lykkelege. I kor stor grad meiner du at fridom er eit kriterium for å vere lykkeleg? Trur du for eksempel at ein kan oppleve lykke i eit fengsel?

I artikkelen "Bak murene på Ullersmo fengsel" frå AFR-magasinet (Arbeiderbevegelsens folkehøgskole på Ringsaker) og gjennom fotografia i reportasjen " Jeg har sett mye trist" frå Dagens Næringsliv kan du få eit inntrykk av korleis det kan vere å sitje i fengsel.

 

4. Å førebyggje kriminalitet

Korleis kan vi hindre at nokon gjer straffbare handlingar og blir kriminelle?

a) Korleis meiner du at ein kan førebyggje ungdomskriminalitet?
b) Nulltoleranse mot kriminalitet blei populært etter at metoden hadde suksess i New York. I artikkelen frå Aftenposten kan du lese om denne strategien.
  • Hva går nulltoleransestrategien ut på?
  • Fleire har stilt spørjeteikn ved dette verkemiddelet, mellom anna Elisabeth Myhre Lie, lektor ved Politihøgskolen. Kva argument bruker ho? Kva synest du om dei?
  • Trur du nulltoleranse kan vere løysinga på kriminaliteten i dei store byane i Noreg? Kva med der du bur? Grunngi svaret.

designelement

Lenkjer

KAPITTEL 1:

  • www.ssb.no Nettsidene til Statistisk sentralbyrå. Her finn du statistikk og artiklar om ulike sider ved det norske samfunnet
  • www.lovdata.no På nettstaden lovdata.no finn du alle lover i Noreg
  • www.ung.no Offentleg informasjon for ungdom. Lenkjer til ei mengd ulike tema
  • http://www.forskning.no/samfunn Nettstaden forskning.no har mange artiklar om ulike sider av samfunnet og om samfunnsforsking
  • www.nsd.uib.no Nettsidene til Norsk samfunnsvitskapleg datateneste. Her finn du statistikk og artiklar om det norske samfunnet
  • www.samfunnsveven.no/ Samfunnsveven er nettsidene til Norsk samfunnsvitskapleg datateneste for skoleverket. Her finn du stoff om ulike samfunnsforhold.
  • www.ldo.no Nettsidene til Likestillings- og diskrimineringsombodet
  • www.reform.no Nettsidene til Reform – Ressurssenter for menn. Her finn du stoff om mannsrolla og om likestilling
  • www.regjeringen.no/bld Nettsidene til Barne- og likestillingsdepartementet
  • http://www.norske-aviser.com/ Lenkjer til alle norske aviser

KAPITTEL 2:

KAPITTEL 3:

KAPITTEL 4:

Fallskjermhopping over Shanghai, 2004